เสียงเพลงที่เผยตัวตามกาลเวลา ผ่านบทสนทนา 3 ผู้เดินทางของหนังสือ Jazz Kissa ที่ SIWILAI

แสงบ่ายทอดเงาผ่านกระจก เข้ามากระทบแผ่นไวนิลที่กำลังหมุนวนด้วยความเร็วคงที่ เสียงเข็มที่แตะลงบนร่องเสียงเสียงแรกดังกวัดแกว่งเบาๆ คล้ายเสียงลมหายใจของอดีตที่ถูกปลุกให้ตื่นขึ้น ในโลกปัจจุบันที่หมุนไวและสั่งการทุกอย่างได้เพียงปลายนิ้วสัมผัส การทิ้งตัวลงบนเก้าอี้เพื่อฟังเพลงสักแผ่นกลับกลายเป็น ‘กริยาอันวิจิตร’ ที่หาได้ยากยิ่ง แต่ว่า ที่ซอกมุมหนึ่งของประวัติศาสตร์ดนตรี วัฒนธรรม Jazz Kissa หรือร้านกาแฟแจ๊สสไตล์ญี่ปุ่น ยังคงทำหน้าที่เป็นปราการด่านสุดท้ายที่ปกป้องศิลปะแห่งการจดจ่อและการทอดถอนอารมณ์เอาไว้อย่างเงียบเชียบ

ความงามอันแสนคลาสสิกนี้ถูกร้อยเรียงและบันทึกไว้ในหนังสือ Jazz Kissa: The Soul of Japanese Listening Culture ซึ่งกลายมาเป็นบทสนทนาข้ามวัฒนธรรมระหว่าง คัตสึมาสะ คุสึโนเสะ (Katsumasa Kusunose) นักบันทึกประวัติศาสตร์ผู้ใช้เวลาเกือบครึ่งชีวิตอยู่ตามร้านแจ๊ส, เทด กุชชู (Ted Gushue) จากสำนักพิมพ์ ERG Media ผู้เชื่อมั่นในอมตะแห่งสิ่งพิมพ์ และ เดวอน เทิร์นบุลล์ (Devon Turnbull) สถาปนิกแห่งเสียงผู้เปลี่ยนตู้ลำโพงให้กลายเป็นงานประติมากรรมทางจิตวิญญาณ

เสียงแรกที่ตกกระทบหัวใจ

‘ผู้ร้อยเรียงประวัติศาสตร์ และเสียงเพลงที่เป็นดั่งสถาปัตยกรรม’

ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับบทเพลง มักเริ่มต้นด้วยเรื่องราวที่คล้ายกับความบังเอิญ คัตสึมาสะย้อนความทรงจำไปถึงวัยเด็กในวัยเพียงหกหรือเจ็ดขวบ เสียงเพลง Take Five ของ Dave Brubeck Quartet ที่เปิดคลอในรายการโทรทัศน์เกี่ยวกับอนาคตของมนุษยชาติ คือวินาทีแรกที่ทำให้เขาตระหนักว่า ‘อ้อ... สิ่งนี้เองสินะที่เขาเรียกว่าแจ๊ส’ ก่อนที่แผ่นเสียง 7 นิ้วซิงเกิล Tell Me ของ The Rolling Stones ในวัยสิบขวบ และท่วงทำนองของ The Beatles กับ Bob Dylan จะตามมาหล่อเลี้ยงชีวิต แม้เขาจะเกิดหลังยุค Woodstock ราวหนึ่งทศวรรษ ทว่าหัวใจกลับโหยหาอิสรภาพแบบเดียวกัน อิสรภาพที่ค้นพบได้ผ่านแรงสั่นสะเทือนของดนตรี

แต่จุดเปลี่ยนที่แท้จริงกลับเกิดขึ้นในวันเกิดวัยสองหนุ่มเต็มตัวเมื่อปี 1979 คัตสึมาสะก้าวเข้าไปในร้านแจ๊สคิสซะชื่อ Rakko ใกล้โรงเรียนมัธยม ภาพของแมวตัวหนึ่งที่ไต่ขึ้นมานอนบนตักขณะที่เขากำลังลูบหัวมันไปพลาง ฟังเสียงแซกโซโฟนของ Eric Dolphy ผ่านลำโพง Altec A7 ได้สลักความรู้สึกบางอย่างลงในใจอย่างถาวร ความผูกพันนั้นพาเขาไปสู่ร้าน Mozu ในโตเกียว สถานที่ซึ่งเขาก้าวเข้าออกแทบจะทุกวันนับตั้งแต่วันเกิดอายุครบ 20 ปี จนถึงวันที่หญิงเจ้าของร้านจากไปในปี 1996

“ดนตรีไม่ว่าประเภทไหนก็เปรียบเหมือนสถาปัตยกรรมชิ้นหนึ่ง ยิ่งคุณฟังลึกลงไปในรายละเอียดของแซกโซโฟน เปียโน เบส และกลอง คุณจะยิ่งเห็นโครงสร้างอันวิจิตรของมัน”

สำหรับคัตสึมาสะ Jazz Kissa ไม่ใช่สถานที่สำหรับการฟังเพลงแบบปล่อยใจผ่านๆ (Passive Listening) แต่เป็นพื้นที่ซึ่งรบกวนความเงียบด้วยความจดจ่อ (Active Listening) มันคือการสำแดงออกของปัจเจกนิยมขั้นสูงสุด—พื้นที่นอกบ้านที่คุณสามารถละทิ้งหัวโขน แล้วกลับมานั่งเงียบๆ เพื่อเป็นตัวเองได้อย่างแท้จริง

จากภาพถ่ายสู่การกอบกู้ความทรงจำ

ในปี 2014 คัตสึมาสะเริ่มตระหนักถึงความแผ่วเบาของวัฒนธรรมที่กำลังสลายไปตามกาลเวลา เขาออกเดินทางบันทึกภาพร้าน Jazz Kissa กว่า 140 แห่งทั่วญี่ปุ่นตะวันออก ก่อนที่โรคร้ายจะเข้ามาขัดจังหวะจนโปรเจกต์ต้องพับเก็บไป แต่ร่องรอยเหล่านั้นไม่ได้สูญหาย ปี 2016 เว็บไซต์ Gateway To Jazz Kissa จึงกำเนิดขึ้น และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของภารกิจกอบกู้ประวัติศาสตร์ร่วมร้อยปี

การจับมือกับ ERG Media และการเรียงร้อยภาพถ่ายโดยดีไซเนอร์ Bernardo Berga ได้เปลี่ยนภาพบันทึกธรรมดาให้กลายเป็นหลักฐานทางวัฒนธรรมที่ทรงพลัง หนังสือเล่มนี้ไม่ได้บอกเล่าแค่ภาพในคาเฟ่ยุคหลังสงครามอย่างที่คนตะวันตกเข้าใจ แต่ยังพาเจาะลึกลงไปถึงยุค Swing Era ในทศวรรษ 1930 ที่แจ๊สได้หยั่งรากลึกในสังคมญี่ปุ่นมานานก่อนหน้านั้น และสิ่งที่ทำให้สะพานเชื่อมวัฒนธรรมนี้สมบูรณ์แบบที่สุด คือคำนิยมที่ถูกเขียนขึ้นโดย เดวอน เทิร์นบุลล์ ชายผู้เข้าใจวิญญาณของ Jazz Kissa อย่างลึกซึ้งที่สุด แม้จะไม่ใช่คนญี่ปุ่นก็ตาม

ในสายตาของ เทด กุชชู แห่ง ERG Media ภาพถ่ายของคัตสึมาสะเปี่ยมไปด้วย ‘ความจริงแท้’ ที่ไร้การเสแสร้งหรือปรุงแต่ง

“คัตสึมาสะไม่ได้ถ่ายภาพในฐานะคนนอกที่ชะโงกหน้าเข้ามาดู แต่เขาถ่ายด้วยความไว้วางใจที่ได้รับจากผู้คนที่สร้างวัฒนธรรมนี้ขึ้นมา”

เทดเชื่อว่าในยุคที่ทุกอย่างถูกย่อยสลายอย่างรวดเร็วบนหน้าจอดิจิทัล ที่ซึ่งการสไลด์ผ่านเรียกร้องความสนใจเพียงชั่วครู่ สิ่งพิมพ์ที่เป็นเล่มกลับเรียกร้องความช้าและการจดจ่อ หนังสือไม่ใช่เพียงของประดับโต๊ะ แต่เป็นวัตถุอมตะที่จะวางอยู่บนชั้นได้เป็นร้อยปีเพื่อเล่าเรื่องเดิมด้วยหัวใจดวงเดิม เพราะความจริงแท้คืองานศิลปะที่ไม่จำเป็นต้องมีการแปลภาษา

เสียง... ที่มีไว้เพื่อรู้สึก

‘ผู้โอบอุ้มวัฒนธรรม และความแท้จริงที่ไม่ต้องแปลภาษา’

เมื่อขยับมามองผ่านมุมมองของ เดวอน เทิร์นบุลล์ ผู้เนรมิตมิติแห่งเสียงให้กับพื้นที่ทางวัฒนธรรมหลายแห่งทั่วโลก เขาให้คำนิยามดนตรีไว้อย่างเรียบง่ายทว่าคมคายว่า ‘เสียงเพลงคือสิ่งที่มีไว้เพื่อรู้สึก ไม่ใช่เพื่อวิเคราะห์’ ในทัศนะของเขา ระบบเสียงแบบ Hi-Fi ไม่ใช่เรื่องของตู้ลำโพงราคาแพงหรือความดังของระดับเดซิเบล แต่มันคือการเดินทางเพื่อแสวงหา

เมื่อผู้คนได้สัมผัสกับบทเพลงผ่านระบบเสียงที่ถูกออกแบบและตั้งใจสร้างอย่างประณีตเป็นครั้งแรก สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่ความกังวานของเสียง แต่มันคือการเปิดประตูให้ผู้ชมได้ปะทะกับ ‘เจตจำนงทางอารมณ์’ ที่ศิลปินบรรจงสลักไว้ในแผ่นไวนิลแผ่นนั้น เดวอนอธิบายว่า วิธีเดียวที่จะชะลอชีวิตลงเพื่อฟังเพลงอย่างแท้จริง เริ่มต้นจากการเลือกบทเพลงที่ยอดเยี่ยม ขจัดสิ่งรบกวนรอบตัว แล้วก้าวเข้าไปสู่พื้นที่แห่งนั้นด้วยความยินยอมพร้อมใจ

การส่งต่อทำนองชีวิต

‘สถาปนิกแห่งเสียง และการฟังด้วยความรู้สึก’

กุญแจสำคัญที่ทำให้วัฒนธรรม Jazz Kissa ยังคงส่งเสียงก้องในหัวใจของผู้คนทั่วโลก ไม่ว่าจะในโตเกียว อัมสเตอร์ดัม หรือหมุดหมายอย่าง SIWILAI Sound Club เจริญกรุง กรุงเทพฯ คือ ‘ความเคารพ’     คัตสึมาสะเน้นย้ำว่า ไม่ว่าร้านแจ๊สคิสซะจะมีกฎเกณฑ์ต่างกันอย่างไร มีสิ่งหนึ่งที่เป็นกฎเหล็กเหมือนกันเสมอ นั่นคือ ร้านจะต้องวางปกแผ่นเสียงที่กำลังเล่นอยู่ให้ลูกค้ามองเห็นได้ชัดเจนตลอดเวลา

เพราะในพื้นที่แห่งนี้ ดนตรีไม่ใช่แค่เสียงคลอบรรยากาศแต่บทเพลงและตัวตนของศิลปินคือ ‘พระเอก’ ของงาน การแสดงความเคารพต่อศิลปินและเสียงเพลงคือหัวใจที่ทำให้มิติของเสียงทรงคุณค่า และนั่นคือบทบาทสำคัญที่พื้นที่ทางวัฒนธรรมในไทยกำลังร่วมกันสืบสาน เพื่อให้ซีนดนตรีผลิบานอย่างมีรากฐาน

ในท้ายที่สุด เมื่อกาลเวลาผ่านไปอีกหลายสิบปี หนังสือเล่มนี้อาจกลายเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่ยืนยันว่า ครั้งหนึ่งเคยมีวัฒนธรรมอันวิจิตรที่ผู้คนอุทิศทั้งชีวิตเพื่อสุนทรียภาพแห่งเสียง และเมื่อไรก็ตามที่คุณหยุดนิ่ง ปลดปล่อยตัวเองจากความเร่งรีบ แล้วฟังอย่างตั้งใจคุณ จะพบว่า บทเพลงเหล่านั้นไม่เคยเลือนหายไปไหนเลย