‘เกิด แก่ เจ็บ งาน’ มองชีวิตชนชั้นแรงงานผ่าน 10 ตัวละคร ในโลกภาพยนตร์ไทย

เราขอเปิดลิสต์ด้วยตัวละครระดับไอคอนิกอย่าง ‘ตุ้ม’ จาก เรื่องตลก 69 (2542) ที่ไม่ได้เป็นเพียงแค่ตัวละครในหนังทริลเลอร์เสียดสีสังคมของ เป็นเอก รัตนเรือง แต่ยังเป็นเหมือนกระจกที่สะท้อนถึงความไม่มั่นคงของชีวิตคนทำงานในยุคทุนนิยมได้อย่างเจ็บปวดตั้งแต่ฉากแรก ตุ้ม เป็นพนักงานธนาคารสาวที่ชีวิตพังเพียงเพราะต้องสุ่มเซียมซีจับฉลากคัดพนักงานออก ฉากเปิดเรื่องนี้สะท้อนความจริงอันเจ็บปวดของโลกทุนนิยมว่า ต่อให้คุณจะขยันจนได้เกียรติบัตรพนักงานดีเด่น แต่ในวันที่โครงสร้างเศรษฐกิจพังพินาศ คุณค่าของคนทำงานก็ถูกลดทอนลงเหลือเพียงชื่อบนแผ่นกระดาษที่พร้อมจะถูกเขี่ยทิ้งได้ทุกเมื่อ 

ตัวหนังพาเราไปดูความโหดร้ายของสังคมที่ไร้ตาข่ายรองรับผู้ว่างงาน เมื่อรายได้หายไปแต่ค่าครองชีพในเมืองใหญ่ยังเดินหน้าต่อ ตุ้มจึงถูกต้อนจนหลังชนฝา ทำให้เธอต้องเลือกที่จะต้องดิ้นรนทำทุกวิถีทางเพื่อที่จะเอาตัวรอดในเมืองใหญ่ และท้ายที่สุดก็นำไปสู่เหตุการบานปลายที่ยากเกินจะควบคุม

‘แผน’ คือตัวแทนของ ‘คนบ้านนอกเข้ากรุง’ ที่หอบความฝันมาเต็มสองมือ แต่ต้องค่อยๆ ปล่อยให้มันรั่วไหลไปตามทาง ภายใต้สายตาของ เป็นเอก รัตนเรือง ประโยคอย่าง ‘บางคนดีแสนดี แต่แปลกทำไมมีตีนลึกลับจากเทพเจ้า คอยถีบไสไล่ส่ง ให้มันลงนรกตกบ่อขี้อยู่ตลอด’ แทบจะเป็นคำอธิบายชีวิตของเขาได้ดีที่สุด คนที่ไม่ได้ทำอะไรผิด แค่อยากเป็นนักร้องลูกทุ่ง แต่กลับถูกผลักเข้าสู่ระบบแรงงานที่มองเขาเป็นเพียงแรงงานราคาถูก จากเวทีในฝัน แผนต้องมาอยู่หลังฉากในฐานะเด็กใช้ คอยถูพื้น ยกของ ภายใต้คำสัญญาลอยๆ ว่าเดี๋ยวสักวันเขาก็จะได้เป็นนักร้องชื่อดังสมใจ สิ่งนี้สะท้อนถึงความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ไม่เท่ากันอย่างชัดเจน ระหว่างคนที่เป็นผู้ให้โอกาสกับคนที่ต้องรอโอกาส และตั้งคำถามตรงๆ ว่า หรือเป็นเพราะความจน? เขาจึงไม่มีสิทธิ์ต่อรอง ต้องยอมทนเพื่อแลกกับความหวังเล็กๆ ที่อาจไม่มีวันมาถึง

อีกหนึ่งภาพของแรงงานอพยพจากต่างจังหวัดที่เข้ามาหางานในเมือง ด้วยความหวังง่ายๆ ว่าขอแค่มีงานทำก็พอ หนังเล่าเรื่องผ่านตัวละครอย่างแววและเพื่อนๆ ที่ต้องเข้ามาทำงานบ้านให้ครอบครัวคนรวย แม้โทนจะเป็นคอมเมดี้เบาสมอง แต่ใต้เสียงหัวเราะนั้นกลับซ่อนความจริงของอาชีพสาวใช้ที่ทั้งเหนื่อย รายได้น้อย และแทบไม่มีอำนาจต่อรอง ในบ้านของนายจ้าง อย่างที่เรารู้กันดีว่าสาวใช้ไม่ได้แค่ทำความสะอาดหรือดูแลบ้าน แต่ยังต้อง รับมือกับหลายอย่างที่อยู่นอกเหนือหน้าที่ ตั้งแต่ความกดดัน การถูกดูถูก ไปจนถึงสถานการณ์ไม่ปลอดภัย เช่น การถูกลวนลามหรือเอาเปรียบ ซึ่งหนังเลือกเล่าออกมาแบบมีมุกตลกสอดแทรก แต่ก็พอให้เห็นว่าพื้นที่ทำงานแบบ ในบ้านคนอื่นนั้นเปราะบางแค่ไหน โดยเฉพาะสำหรับผู้หญิงที่ไม่มีต้นทุนชีวิตมากนัก เมื่อเรื่องดำเนินไป สาวใช้ทั้ง 4 คนต้องจับมือกันกลายเป็นสายลับจำเป็น เพื่อแลกกับเงินก้อนที่จะเอาไปช่วยครอบครัวของตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นค่ารักษาพ่อแม่หรือโอกาสตั้งหลักชีวิตใหม่ จุดนี้ยิ่งตอกย้ำว่า แม้พวกเธอจะทำงานหนักแค่ไหน แต่อาชีพสาวใช้ก็ยังไม่สามารถพยุงชีวิตให้มั่นคงได้จริงๆ จนต้องหาทางลัดหรือเสี่ยงอันตรายเพื่อความอยู่รอด

เราชื่อว่าตัวละครนี้ถือเป็นภาพจำทุกครั้งที่ชวนให้นึกถึงคนชนชั้นแรงงาน ‘สมบัตร ดีพร้อม’ แรงงานต่างจังหวัดที่เข้ามาปักหลักในเมืองหลวงด้วยอาชีพ ‘โชเฟอร์ขับแท็กซี่’ ที่ต้องแลกเวลากับเงินแบบวันต่อวัน ตัวละครนี้ไม่ใช่แค่คนขับรถธรรมดา แต่คือคนทำงานที่ต้องอยู่ให้รอดในเมืองหลวงที่ค่าใช้จ่ายวิ่งเร็วกว่ารายได้เสมอ ตัวหนังค่อยๆ เผยให้เห็นชีวิตที่ต้องทำงานหามรุ่งหามค่ำ ไม่มีวันหยุดชัดเจน รายได้ไม่แน่นอน และต้องเผชิญกับผู้โดยสารหลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่ดีไปจนถึงเอาเปรียบ ทั้งหมดนี้สะท้อนความเปราะบางของอาชีพแรงงานนอกระบบ ที่แม้จะทำงานหนักแค่ไหนก็ยังไม่มีหลักประกันใดๆ รองรับชีวิต เราได้เห็นความธรรมดา ที่ไม่ธรรมดาเลยของคนอย่างสมบัตร เขาอาจไม่ได้มีความฝันใหญ่โต แค่หวังจะมีชีวิตที่พออยู่ได้ แต่ในโครงสร้างเมืองที่ไม่เคยหยุดเร่ง ความพยายามของเขากลับดูเล็กลงเรื่อยๆ และนั่นทำให้ตัวละครนี้กลายเป็นอีกหนึ่งภาพแทนของชนชั้นแรงงาน ที่ยังคงวิ่งอยู่ในระบบโดยไม่รู้ว่าปลายทางนั้นจะมีวันที่มั่นคงจริงหรือไม่

แรงงานในเมืองที่มักถูกมองผ่านสายตาตัดสิน อย่างอาชีพ ‘หมอนวด’ หรือ ‘แรงงานบริการทางเพศ’ ใน เฉิ่ม (2548) ถูกเล่าผ่านตัวละคร ‘นวล ให้กลายเป็นคนธรรมดาคนหนึ่งที่ไม่ได้เลือกเส้นทางนี้ตั้งแต่ต้น เพียงแค่ทำงานหาเงิน และพยายามประคองชีวิตให้ไปต่อได้ในเงื่อนไขที่มีจำกัด

สิ่งที่น่าสนใจคือ นวลไม่ได้จมอยู่กับความสิ้นหวัง เธอเข้าใจและยอมรับงานของตัวเอง แต่ก็ยังเก็บพื้นที่เล็กๆ สำหรับความหวังเอาไว้ เราเห็นชัดในฉากที่เธอเดินห้างกับสมบัตร แล้วหยุดมองชุดเจ้าสาวในร้านเช่า นั่นถือเป็นโมเมนต์สั้นๆ ที่บอกว่า ลึกๆ แล้วนวลก็อยากมีความรักที่จริงใจ อยากมีชีวิตที่ปกติเหมือนคนอื่นบ้าง ปลายทางของนวลที่ได้ไปทำงานในร้านเช่าชุดแต่งงาน อาจไม่ใช่ตอนจบแบบเทพนิยาย แต่ก็เป็นการขยับเข้าใกล้โลกที่เธอเคยมองจากข้างนอกมากขึ้น หนังเลยไม่ได้บอกว่าเธอหลุดพ้นจากโครงสร้างเดิมแล้ว แต่ชวนให้มองว่า แม้ในอาชีพที่ถูกตีตรา คนทำงานก็ยังมีความฝัน มีศักดิ์ศรี และมีความต้องการพื้นฐานไม่ต่างจากใคร เพียงแต่เส้นทางไปถึงสิ่งเหล่านั้น อาจซับซ้อนและไกลกว่าคนอื่นเท่านั้นเอง

เป็นอีกหนึ่งภาพของชีวิตแรงงานที่ดูเรียบง่าย แต่พอมองดีๆ แล้วหนักหนาไม่เบา หนังเรื่องนี้ พาเราไปสำรวจพื้นที่เหมืองที่ทั้งกันดารและโดดเดี่ยว คนทำงานที่นี่ต้องกินนอนอยู่กับเรือขุด ใช้แรงกายแลกเงินแบบวันต่อวัน จนบางทีก็รู้สึกว่า ‘ชีวิตมันก็มีเท่านี้..’ เหมือนประโยคที่ว่า ‘อดีตคือความฝัน ปัจจุบันต้องอด(ทน) อนาคตต้องตาย’ ไดอาล็อกในหนังที่อาจฟังดูแรง แต่ดันใกล้ความเป็นจริงแบบน่าขบคิด แต่ในความลำบากนั้น ตัวหนังไม่ได้เล่าให้ในด้านที่มืดหม่นอย่างเดียว เพราะเราจะได้เห็นความสัมพันธ์ของคนในเหมืองที่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้น ทั้งนายงาน ลูกจ้าง หรือแรงงานรายวัน ทุกคนมีหน้าที่ต่างกัน มีลำดับชั้นชัดเจนก็จริง แต่ก็ยังพึ่งพากันอยู่ดี
 พอดูมาถึงวันนี้ มันก็อดไม่ได้ที่จะโยงกลับมาว่า ภาพของแรงงานแบบนี้จริงๆ ก็ไม่ได้หายไปไหน แค่เปลี่ยนบริบทไป จากเหมืองมาเป็นไซต์งานหรืออาชีพใช้แรงงานอื่นๆ ที่ยังต้องขายแรง หาเช้ากินค่ำเหมือนเดิม เรื่องการเรียกร้องสิทธิหรือสวัสดิการที่เราเห็นกันในข่าวก็เลยไม่ใช่อะไรใหม่ มันคือเรื่องเดิมๆ ที่ยังถูกเล่าซ้ำอยู่ในสังคมนี้แหละ

แรงงานบริการในเมืองที่ไม่มีวันหยุดจริงๆ ต่อให้เป็นวันสงกรานต์ เขาก็ยังต้องขึ้นรถเมล์สาย 39 (สนามหลวง–รังสิต) ทำหน้าที่กระเป๋ารถเมล์เหมือนเดิม ภายใต้การแสดงของ อุดม แต้พานิช ตัวละครนี้เลยไม่ใช่แค่คนปากจัดที่พูดจาสั่วๆ ไปเรื่อยเท่านั้น แต่คือคนทำงานที่ต้องรับมือกับความวุ่นวายของเมืองแบบวันต่อวัน บนรถเมล์คันเดียวในหนังเรื่องนี้ เราเห็นทั้งผู้โดยสารหลากหลาย ความโกลาหลช่วงสงกรานต์ และการปะทะคารมกับคนขับรถเมล์ (สุเทพ โพธิ์งาม) ที่บ่นได้ทุกเรื่อง มันกลายเป็นภาพย่อของสังคมเมืองที่ทั้งเร่งรีบ เหนื่อยล้า และเต็มไปด้วยแรงกดดัน แม้จะเล่าแบบตลก แต่หนังก็แอบชี้ให้เห็นว่า ชีวิตแรงงานขนส่งสาธารณะนั้นไม่เคยง่าย ต้องยืนทั้งวัน รายได้ไม่แน่นอน และแทบไม่มีเวลาพักจริงๆ จนอดไม่ได้ที่จะคิดว่า กว่าจะพาเราไปถึงที่หมาย คนทำงานเหล่านี้ต้องแบกรับอะไรไว้บ้างในแต่ละวัน

‘มนุษย์เงินเดือน’ ที่เหมือนจะใช้ชีวิตปกติ แต่จริงๆ แล้วแบกแรงกดดันไว้เต็มบ่า ประโยคสุดคลาสสิกที่หลายคนจำได้ไม่ลืมอย่าง ‘กูไม่ออก ออกไปแล้วกูจะเอาอะไรแดก’ พูดแทนความกลัวลึกๆ ของคนทำงานได้ชัดเจนที่สุด กลัวตกงาน กลัวดูแลครอบครัวไม่ได้ โดยเฉพาะในฐานะหัวหน้าครอบครัวที่รู้สึกว่าการมีบ้านคือหลักฐานของความสำเร็จ เขายอมย้ายไปเชียงใหม่เพื่อโอกาสที่ดีกว่า ทั้งตำแหน่งและรายได้ที่เพิ่มขึ้น หวังจะตั้งหลักให้ครอบครัวในหมู่บ้านลัดดาแลนด์ แต่สิ่งที่หนังค่อยๆ เผยคือ ต่อให้ขยับขึ้นมาอีกขั้น ความมั่นคงก็ไม่ได้ตามมาเสมอไป เพราะเมื่อเขาถูกเลิกจ้าง ชีวิตก็เหมือนพังลงทันที จนต้องไปทำงานร้านสะดวกซื้อใกล้บ้านแทน สิ่งที่เรื่องนี้สะท้อนแบบตรงไปตรงมาคือ ความเปราะบางของชนชั้นแรงงานในระบบเงินเดือน ที่ผูกชีวิตไว้กับงานและรายได้เพียงทางเดียว ธีร์ไม่ได้ขี้เกียจหรือใช้ชีวิตผิดพลาดอะไร แต่ในโครงสร้างที่ไม่แน่นอน และนี่คือความจริงที่น่ากลัวไม่แพ้เรื่องผีในหนังเลย

อาชีพ ‘ฟรีแลนซ์’ แรงงานยุคใหม่ที่ดูเหมือนอิสระ แต่จริงๆ แล้วผูกติดกับงานยิ่งกว่าเดิม ประโยคที่ว่า ‘ร่างกาย กูขอโทษ’ ที่ตัวละครยุ่นพูดในหนังอาจฟังดูเหมือนมุกตลก แต่เอาเข้าจริงคือคำขอโทษที่คนทำงานหลายคนน่าจะเคยพูดกับตัวเอง เมื่อเดดไลน์ไล่ล่าจนไม่มีเวลาพัก ไม่มีเวลาป่วย หรือไม่มีเวลาแม้แต่จะดูแลตัวเอง ในฐานะกราฟิกดีไซเนอร์ฟรีแลนซ์ ยุ่นต้องรับมือกับงานที่ถาโถมเข้ามาแบบไม่เลือกเวลา ‘สั่งวันนี้ เอาพรุ่งนี้’ หรือ ‘แก้รอบสุดท้าย (จริงๆ)’ กลายเป็นเรื่องปกติ แถมยังมีแรงกดดันจากลูกค้าหรือคนแบบ ‘พี่เป้ง’ ที่พร้อมเร่งและบีบงานอยู่ตลอด สิ่งที่หนังสะท้อนชัดคือ แม้อาชีพนี้จะดูยืดหยุ่น แต่ความจริงคือรายได้ไม่แน่นอน ไม่มีสวัสดิการ ไม่มีประกันรองรับ ถ้าหยุด = ไม่มีเงิน 

สุดท้ายร่างกายก็เป็นคนจ่ายราคาให้ก่อน ผื่นแดงที่ลามไปทั้งตัวคือสัญญาณเตือนที่ชัดเจนว่า การ ‘ห้ามป่วย ห้ามพัก’ มันไม่ยั่งยืนเลย แต่ยุ่นก็ยังต้องฝืน เพราะในโลกของฟรีแลนซ์ การปฏิเสธงานอาจหมายถึงการไม่มีงานในวันข้างหน้า และนั่นแหละที่ทำให้หลายคนยอมแลกสุขภาพกับความอยู่รอดแบบไม่ทันรู้ตัว

ภาพของคนทำงานในระบบออฟฟิศที่ดูเหมือนจะอยู่ข้างใน ‘โครงสร้าง’ แต่จริงๆ แล้วก็ยังถูกโครงสร้างเดียวกันกดทับอยู่ดี ในฐานะพนักงานฝ่ายทรัพยากรมนุษย์ เธอต้องรับมือกับแรงกดดันในที่ทำงานไปพร้อมกับการตั้งครรภ์ (ช่วงเวลาที่ร่างกายกำลังเปลี่ยนแปลง แต่ระบบกลับไม่เคยชะลอและเปลี่ยนไป)  สำหรับเรา สิ่งที่หนังชวนคิดแบบเนียนๆ คือคำว่า ‘ทรัพยากรมนุษย์’ เองนี่แหละ เพราะสุดท้ายแล้วเราก็เป็นแค่ ‘resource’ ในระบบที่ต้องผลิต ต้องทน และต้องไปต่อให้ได้ ไม่ว่าค่าแรง สวัสดิการ หรือความพร้อมของชีวิตจะเอื้อแค่ไหนก็ตาม เฟรนก็ไม่ได้ต่างจากแรงงานคนอื่นๆ ที่ต้องประคองตัวเองให้อยู่รอดในระบบที่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อเราเท่าไหร่ และไม่ใช่แค่เฟรน ตัวละครรอบข้างก็ช่วยขยายภาพนี้ให้ชัดขึ้น โดยเฉพาะ ตัวละครที่มองไม่เห็นอย่างจูน ความไร้อำนาจของคนตัวเล็กๆ และ สุดท้าย Human Resources เลยไม่ได้เล่าแค่ชีวิตของคนคนหนึ่ง แต่กำลังบอกว่า ไม่ว่าเราจะอยู่ตำแหน่งไหน เราก็อาจเป็นแค่ฟันเฟืองตัวหนึ่งในเครื่องจักรเดียวกันอยู่ดี